Alergie

Choroby alergiczne stają się w ostatnich latach coraz większym problemem, zarówno ze względu na narastanie częstości występowania, jak i znaczne koszty społeczne i ekonomiczne. Można zaobserwować sytuację wręcz paradoksalną - mimo imponującego postępu wiedzy w zakresie rozpoznawania, prewencji oraz leczenia alergii, następuje dynamiczny wzrost zachorowań. Zapadalność na choroby alergiczne gwałtownie wzrasta w Stanach Zjednoczonych oraz w wysoko rozwiniętych krajach Europy Zachodniej, szczególnie w grupach o wysokich dochodach. Przyczyny tych tendencji nie są do końca wyjaśnione. Podkreśla się znaczny wpływ zanieczyszczenia środowiska naturalnego oraz zmieniony styl życia, zwłaszcza w zakresie zwyczajów żywieniowych i różnych warunków higienicznych.
Dlatego w sytuacji, kiedy coraz nowocześniejsze metody leczenia nie spełniają pokładanych w nich nadziei, podstawową metodą walki z tą chorobą powinna być szeroko rozumiana profilaktyka. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy wyróżniamy:

prewencję pierwotną czyli zapobieganie alergizacji u dziecka predysponowanego do rozwoju alergii: dotyczy dzieci zagrożonych, ale jeszcze nie uczulonych

 prewencję wtórną, która ma na celu minimalizację ryzyka rozwoju alergii i obejmuje dzieci zdrowe, u których istnieją biologiczne wskaźniki alergii takie jak: dodatnie testy skórne, asIgE, asIgG4 w stosunku do pospolitych alergenów, podwyższony poziom IgE całkowitych /wskaźnik mało swoisty/

  prewencję późną, adresowaną do dzieci chorych, której celem jest złagodzenie przebiegu alergii i zapobieganie jej powikłaniom. Elementem prewencji późnej, zajmującym ważną pozycję jest prewencja farmakologiczna.

Złożony patomechanizm chorób alergicznych wymaga, aby wszelkie działania profilaktyczne rozpocząć już w okresie prenatalnym i kontynuować je przez cały okres życia człowieka. Realizacja tych założeń zakłada wczesne wykrycie dzieci wysokiego ryzyka oraz aktywne zaangażowanie rodziców i pacjenta w proces leczenia.
W ocenie ryzyka wystąpienia choroby alergicznej u danego dziecka należy uwzględnić:

1)    rodzinne obciążenie chorobami alergicznymi

2)    przebieg ciąży i porodu:
wewnątrzmaciczna ekspozycja na infekcje i leki
dieta matki
sposób i czas rozwiązania
występowanie zaburzeń oddechowych

3)    nieprawidłowy sposób odżywiania: - krótki czas karmienia piersią
alergeny pokarmowe w mleku matki
wczesne wprowadzanie pokarmów stałych
niedobory witamin, mikroelementów i nienasyconych kwasów tłuszczowych w diecie

4)    masywną lub wczesną ekspozycję na alergeny

5)  ekspozycję na czynniki ułatwiające alergizację:
bierne palenie tytoniu - czynniki drażniące
infekcje (wirusowe i bakteryjne) 

6)    obecność markerów atopii w materiale pochodzącym od matki, ojca, noworodka:
wzrost czynników wiążących IgE we krwi pępowinowej /rozp. Fce RII/
wzrost całkowitego /mniejsze znaczenie/ i specyficznego IgE
spadek funkcji limfocytów T w krwi pępowinowej
obniżenie stosunku IFN gamma do IL-4
poziom Il-10, Il-13
wzrost eozynofilii we krwi i ich stosunku do bazofilów w cytologii nosa u noworodków
wzrost aktywności fosfodiesterazy monocytów
wzrost kwasu linolenowego w krwi pępowinowej

Niestety żaden z tych testów pojedynczo nie spełnia kryteriów badania skryningowego.

Alergeny środowiska domowego i sposoby ich eliminacji

Współczesny człowiek coraz dłużej przebywa w pomieszczeniach zamkniętych, zbudowanych z syntetycznych, energooszczędnych materiałów, o słabej wentylacji naturalnej i sztucznym mikroklimacie. Narażenie na alergeny domowe stanowi istotny czynnik ryzyka wczesnego uczulenia oraz wywiera ogromny wpływ na przebieg alergii.
Wśród alergenów środowiska domowego istotne znaczenie odgrywa kurz domowy, który jest substancją heterogenną. Zawiera włókna, resztki pokarmów, pyły organiczne i nieorganiczne, sierść zwierząt, zarodniki grzybów, fragmenty złuszczonego naskórka oraz stanowi wspaniałe środowisko życia roztoczy. Jego skład może ulegać zmianom w zależności od warunków lokalnych.
Roztocze kurzu domowego to niewidoczne gołym okiem pajęczaki. W Polsce, podobnie jak w całej Europie, dominuje gatunek Dermatophagoidcs pteronussinus, ale obecne są również Dermatophagoides farinae oraz Euroglyphus maynei. Obok roztoczy kurzu domowego, do gatunków alergizujących należą również roztocze magazynowe z rodzin Acaridae i Glycophagidac: Acarus sino, Glycophagus domesticus i Glycophagus destructor. Obecne są w niektórych przechowywanych produktach spożywczych.
Środowisko wilgotne i ciepłe stwarza najlepsze warunki dla rozwoju roztoczy (powietrze o wilgotności względnej powyżej 70% i temperaturze 25-28°C). Roztocza żyją od 3 do 6 miesięcy; a okres rozwojowy od jaja do postaci dorosłej trwa przeciętnie 19-33
edni .Rozrnnażają się w ciągu całego roku, najlepiej od  wiosny do jesieni, natomiast wraz z nadajściem zimy ich ilość znacznie się zmniejsza. Nie eliminuje to ryzyka wystąpienia objawów klinicznych alergii, ponieważ alergen pozostaje w kurzu mieszkaniowym w postaci licznych odchodów. Ponadto, formy przetrwalnikowe mogą przetrwać w nie sprzyjających warunkach nawet kilka miesięcy. Najwięcej roztoczy znajduje się na terenach nizinnych, w starych, wilgotnych domach. Mieszkania chłodne i suche zawierają mniejszą ich ilość. Liczba pajęczaków maleje wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza (ocenia się, że graniczną wysokością występowania jest 700-1000 m.n.p.m.)
Roztocza zawierają około 45 alergenów, które głównie gromadzą się w ciężkich cząstkach odchodów, średnicy 10-40pm. Obecny stan wiedzy pozwala na identyfikację siedmiu alergenów głównych Dermatophagoides pteronyssinus (Der p. I-VII) . Antygeny grupy I trzech najczęściej występujących gatunków (tj. Der p I, Der f I i Der m I) posiadają bardzo podobne sekwencje aminokwasów i wykazują krzyżową reaktywność z przeciwciałami IgE. Podobnie przedstawia się problem antygenów grupy drugiej Der p II, Der f II i Der m II. Nie stwierdza się natomiast reakcji krzyżowych pomiędzy głównymi antygenami, tj. grupy I i II. Wiązanie przeciwciał IgE przez te antygeny zależy w dużym stopniu od ich trzeciorzędowej struktury. Można przypuszczać, że podawanie choremu w nadmiarze syntetycznych peptydów o sekwencji homologicznej z epitopem alergenu, ale bez zachowanej struktury trzeciorzędowej, może zablokować receptor limfocytu T i odpowiedź immunologiczną. Hipotezy te wymagają jeszcze dalszych badań .
Łacińska nazwa Dermatophagoides oznacza ,;zjadacze skóry": Jest to właściwe określenie dla tych organizmów, ponieważ roztocza głównie odżywiają się złuszczonym naskórkiem ludzkim i zwierzęcym. Dlatego przedmioty i miejsca, z którymi często styka się człowiek i zwierzęta domowe, są wspaniałą niszą ekologiczną roztoczy. Drobiny kału roztoczy w postaci pokrytych śluzem kuleczek unoszą się w powietrzu przez krótki czas, szybko osiadając w rezerwuarach kurzu. Stąd meble tapicerskie, ciężkie narzuty, dywany, zasłony, wykładziny, materace, pościel, miejsca zabawy, nauki dziecka; legowiska zwierząt, pluszowe zabawki sprzyjają gromadzeniu się alergenu.
Roztocza kurzu domowego należą do grupy alergenów wszechobecnych i dlatego niemożliwa jest całkowita ich eliminacja z otoczenia chorego. Możliwe jest jedynie zmniejszenie populacji roztoczy, ponieważ ma to istotne znaczenie w profilaktyce chorób atopowych. Istnieje ścisła korelacja pomiędzy poziomem alergenu a stopniem alergizacji chorego, mierzonej przy pomocy poziomu IgE i stanu klinicznego pacjenta. Dlatego należy dążyć do ograniczenia stężenia alergenu roztoczy do wartości poniżej 100 roztoczy/g kurzu lub 2 mg alergenu głównego Der p I/g kurzu. Można to osiągnąć poprzez:
- stworzenie niekorzystnego środowiska dla bytowania i namnażania roztoczy
- ograniczenie kontaktu z alergenami roztoczy
- stosowanie środków roztoczobójczych 
Podstawowym elementem profilaktyki jest obniżenie wilgotności względnej powietrza poniżej 50%: zmniejszenie wilgotności już o 5% zmniejsza sześciokrotnie liczbę roztoczy, a praktycznie nie są one w stanie egzystować przy wilgotności 45%. Pomieszczenia muszą być często wietrzone i nie powinny być przegrzewane. Doskonałym środkiem zabezpieczającym środowisko domowe jest klimatyzacja, ponieważ nie tylko obniża wilgotność, ale również zapewnia lepszą cyrkulację i filtrowanie powietrza. Wymaga jednak regularnego czyszczenia, aby nie dopuścić do gromadzenia się kurzu i roztoczy. W domowym systemie wentylacyjnym należy w miarę możliwości instalować filtry powietrzne. Jeżeli mieszkanie nie posiada centralnego systemu wentylacyjnego, można stosować filtry przenośne, przeznaczone do używania w pojedynczych pomieszczeniach. Najlepsze wyniki uzyskuje się w przypadku urządzenia z akumulatorami cząstek o wysokiej wydajności
(REPA), zdolnych do oczyszczania powietrza wiele razy w ciągu godziny. Niekiedy dla obniżenia stopnia wilgotności powietrza należy dodatkowo zastosować odwilżacze.
Kolejnym etapem jest ograniczenie umeblowania pomieszczeń do niezbędnego minimum (szczególnie sypialni, gdzie spędzamy niemal 1/3 część życia). Elementy wyposażenia powinny być wykonane z materiału łatwego do utrzymania w czystości. Należy unikać tkanin i przedmiotów gromadzących kurz: mebli tapicerskich, otwartych regałów, książek, zabawek pluszowych, rozmaitych drobiazgów, abażurów do lamp, słomianych koszy i suszonych bukietów. Maskotki, najlepiej nieliczne, powinny być wykonane z materiałów pozwalających na ich częste pranie. Ponieważ roztocza giną po zamrożeniu, miękkie zabawki można co tydzień umieszczać w zamrażalniku na 24 godziny. Konieczne jest też wyeliminowanie pierza i wełny z pościeli, ponieważ są wspaniałą odżywką dla roztoczy . Często używane części garderoby najlepiej przechowywać w winylowych torbach z zamkami błyskawicznymi. Najlepsze firanki i zasłony to te wykonane ze 100% bawełny lub tworzyw sztucznych. Należy unikać marszczonych zasłon i żaluzji, a wykładziny na stałe przymocowane do podłóg, puszyste dywany należy za-stąpić parkietem lub łatwo zmywalnym tworzywem sztucznym. Jeżeli ktoś nie chce zrezygnować z dywanika w sypialni, najlepiej gdy będzie on z tworzyw syntetycznych lub czystej bawełny. Można wtedy zastosować środki chemiczne niszczące roztocza. Ku zaskoczeniu wielu osób okazało się, że związki te są znacznie mniej efektywne niż dotychczas sądzono. Ich stosowanie jest bardziej skuteczne przy zastosowaniu na wyposażenie stosunkowo nowe i w odniesieniu do mieszkań niezbyt obfitujących w roztocze. Wynikać to może z faktu, że środki te nie przenikają w głąb przedmiotów, co powoduje, że z wnętrza na powierzchnię mogą wydostawać się ciągle nowe porcje alergenu. Środkami roztoczobójczymi są akarocydy, natomiast kwas taninowy powoduje jedynie denaturację białka alergenów. Porami roku optymalnymi do zastosowania tych środków są wiosna i jesień.
Aby ograniczyć kontakt z alergenami roztoczy, pościel i materace należy pokryć szczelnymi pokrowcami wykonanymi z materiałów nieprzepuszczalnych dla tych związków. Namiastką firmowych powłok może być duży worek foliowy nałożony na materac.
Regularne sprzątanie mieszkania na mokro powinno stać się czynnością rutynową tylko ten sposób zapobiega rozpraszaniu się nagromadzonego alergenu. Walki z kurzem nigdy nie zaczynamy w obecności alergika. Osoba uczulona nie powinna również przebywać w pokoju bezpośrednio po sprzątaniu, musi poczekać, aż opadną resztki kurzu. Podczas domowych porządków doskonale sprawdzają się specjalne odkurzacze wyposażone w mikrofitry I-iEPA. Jeszcze bardziej skuteczne są odkurzacze, które mają filtr wodny lub rozpylają gorącą parę wodną. Zwykłe odkurzacze wykazują niską wydajność - 2 minuty odkurzania jednego miejsca zmniejsza zawartość roztoczy tylko o 10 %. Kołdry, poduszki oraz bieliznę pościelową trzeba często prać i wietrzyć, najlepiej w słoneczne i chłodne dni. Pranie zapobiega nagromadzeniu alergenu roztoczy, ale przede wszystkim usuwa główne źródło pokarmu, jakim są złuszczone naskórki. Pranie w temperaturze 50-60°C zmniejsza zawartość alergenów zaledwie o połowę, w tej temperaturze wszystkie zginą dopiero po godzinie. Podkład pod prześcieradło powinien być prany przynajmniej raz w miesiącu w temperaturze 100°C. Całkowita eliminacja alergenów wymaga temperatury 130°C przez 30 minut. Zasłony i firanki powinny być prane przynajmniej raz w tygodniu i po powieszeniu pozostawione w jednym położeniu, ponieważ częste ich odsłanianie i zasłanianie powoduje rozpraszanie kurzu.
W kurzu domowym znajdują się także zarodniki grzybów pleśniowych, które pochodzą zarówno ze źródeł z zewnątrz- , jak i wewnątrz-domowych. Czasami pomija się rolę pleśni w patogenezie chorób alergicznych, ponieważ często towarzyszą one roztoczom kurzu domowego. Jest to związane przede wszystkim z podobnymi warunkami koniecznymi do Tycia i rozmnażania. Pleśnie rozpowszechnione są na całym świecie, z wyjątkiem obszarów pustynnych. Najchętniej zasiedlają te miejsca, w których występuje dostateczna ilość substancji odżywczych, odpowiednia temperatura (16-25°C) i wysoka wilgotność względna powietrza (powyżej 70%)
Rezerwuarem grzybów zewnątrz-domowvch jest gleba, gdzie saprofitują na gnijących resztkach roślinnych i zwierzęcych. Nic dziwnego, że do nasilenia objawów alergii często dochodzi podczas grabienia opadłych liści, przerzucania kompostu, przebywania w szklarniach, zbiornikach pasz, lasach, na polach i łąkach.
Zarodniki pojawiają się w powietrzu już wczesną wiosną, osiągając szczytowe stężenia późnym latem i jesienią. Liczba, rodzaj gatunków oraz stężenie zarodników unoszących się w powietrzu zależą od wielu oddziaływujących wzajemnie na siebie czynników, takich jak: warunki lokalne, sezonowe czynniki klimatyczne (temperatura, ilość opadów, wiatry i stopień wilgotności), pora dnia oraz rodzaj ludzkiej aktywności. Stężenia zarodników wytwarzanych przez grzyby z klas Ascomycetes i Baidomycetes (tzw. zarodniki wilgotne) znacznie wzrasta w czasie opadów deszczu i zwiększonej wilgotności, często w nocy. Natomiast w ciągu dnia, w okresach dużego nasłonecznienia pod wpływem zwiększonego ruchu powietrza uwalniane są do atmosfery tzw. zarodniki suche, wytwarzane m.in. przez grzyby z rodzaju Alternaria.
Wiele osób jest przekonanych, że jeżeli pozostanie w domu, to uchroni się przed przykrymi objawami alergii. Niestety, w rzeczywistości dom nie jest twierdzą. Zarodniki grzybów rozwijających się w środowisku zewnątrz-domowym dostają się do pomieszczeń wraz z ruchem powietrza lub są przenoszone przez ludzi i zwierzęta. Często klimatyzatory, niesystematycznie czyszczone, same stanowią źródło silnych alergenów inhalacyjnych. Ponadto, wiele lokali może obfitować w odrębną, specyficzną dla siebie mikroflorę - grzyby wewnątrz-domowe, które najchętniej rozwijają się w pomieszczeniach wilgotnych i zaciemnionych, o ograniczonej wentylacji. Idealnym miejscem dla ich wzrostu są kuchnie, łazienki, łaźnie, piwnice oraz domy letniskowe, zamykane poza sezonem na dłuższy czas.
Źródłem grzybów pleśniowych mogą być również źle suszone owoce, orzechy, gniazda owocowe jabłek, powierzchnie warzyw kopcowanych na zimę. Często nie zdajemy sobie sprawy, że wraz z pokarmem zjadamy ten gatunek pleśni, który jest celowo dodawany do niektórych produktów spożywczych (np. sery, wino, piwo, chleb).
Większość pacjentów uczulonych na alergeny grzybów wykazuje nadwrażliwość na kilka gatunków, Z dotychczasowo przeprowadzonych badań wynika, że w większości jest to spowodowane niezależnym uczuleniem na alergeny tych gatunków niż z reakcji krzyżowej. Równie istotnym elementem dotyczącym nadwrażliwości na alergeny grzybów jest silnie wyrażona zmienność właściwości biochemicznych i alergogennych grzybów pochodzących z różnych hodowli, nawet w obrębie jednego gatunku .
Postępowanie prewencyjne w przypadku uczulenia na pleśnie sprowadza się przede wszystkim do kontroli wilgotności. Walkę rozpoczynamy od odnalezienia wszystkich ciemnych, wilgotnych i mało przewiewnych miejsc. Należy szczególnie sprawdzać powierzchnie ukryte za meblami, ponieważ stanowią one doskonałą kryjówkę dla pleśni. Kafelki w kuchniach i łazienkach, kabiny prysznicowe, ściany i podłogi powinny być utrzymane w czystości i suche. Należy pamiętać o dokładnym wyczyszczeniu i wysuszeniu ubrań, butów i innych przedmiotów przed włożeniem ich do szafy na dłuższy czas. Osoby uczulone na pleśnie nie powinny wchodzić do pomieszczeń zagrzybionych, piwnic, starych, drewnianych domów (altanki, domki kempingowcy, szklarni, sklepów ze starociami. Powinny unikać krytych basenów, spacerów i prac w parkach, lasach, szczególnie jesienią. Należy systematycznie wyrzucać zbędne resztki pokarmowe i spleśniałe produkty spożywcze, a z diety wyeliminować wszystkie pokarmy zawierające pleśnie. Osoby te nie powinny hodować kwiatów, ponieważ powoduje to znaczne podwyższenie wilgotności mieszkania oraz stwarza ryzyko rozwoju pleśni w ziemi doniczkowej. Dotyczy to głównie ziemi obfitującej w resztki organiczne (ziemia kompostowa, torfowa lub z dodatkiem kory drzew). Ryzyko to jest mniejsze w przypadku podłoża ubogiego w związki organiczne, ze znaczną przewagą piachu lub żwiru (jak w podłożu do uprawy sukulentów) lub w przypadku uprawy hydroponicznej.
W mieszkaniu obficie występują również alergeny pochodzenia zwierzęcego (naskórkowo-sierściowe, albuminy zawarte w wydzielinach i wydalinach zwierząt, alergeny karaluchów). Głównym czynnikiem, który sprzyja wzrostowi uczulenia na alergeny zwierząt domowych jest zmiana sposobu ich hodowli. Przebywanie zwierząt w mieszkaniach, często także w sypialni zwiększa ryzyko uczulenia.
Najbardziej agresywnym alergenem zwierzęcym jest alergen kota. Głównym jego źródłem jest ślina i wydzielina gruczołów łojowych, która przechodzi do otoczenia w czasie pielęgnacji futra. Aby wystąpiły objawy uczulenia, wcale nie trzeba zetknąć się z kotem osobiście. Wynika to z obecności nieraz dużych dawek alergenu kota w środowisku. Ponad 50% osób uczulonych na kota nigdy nie posiadało go w domu. Osoby mające kontakt z tym zwierzęciem mogą przynieść alergen do domu na swoim ubraniu, stąd czasem obserwuje się duże ilości alergenu w mieszkaniu, w którym nigdy nie było kota. Ponadto, nawet po kilku latach od opuszczenia przez kota mieszkania stwierdza się takie stężenie alergenu, które jest w stanie wywołać uczulenie u osoby ze skłonnością do atopii.
Uczulenie na alergenv psa nie jest tak powszechne jak na kota, chociaż 30% populacji atopowej manifestuje reakcję w testach skórnych. Głównym źródłem alergenu jest ślina oraz złuszczony naskórek. Szczególnie niebezpieczne są psy, które wydzielają duże ilości śliny, np. buldogi, boksery.
Dużą zdolność do wywoływania uczulenia mają także gryzonie, i to zarówno dzikie (obecne w piwnicach, klatkach schodowych), jak i te hodowane przez dzieci w domu (chomiki, świnki morskie, króliki, myszki). W tym przypadku najbardziej niebezpieczne jest czyszczenie klatki przez osobę z alergią. Wydalone z moczem cząsteczki albumin są obfitym źródłem silnych alergenów.
Opisano także wiele przypadków alergii na pierze.  Nie udało się jednak wyizolować głównego alergenu, ani też definitywnie ustalić, czy alergeny pochodzą z samego pierza, czy też są nimi zarodniki grzybów i roztocze bytujące wewnątrz pościeli .
Dla pewnej grupy pacjentów istotnym problemem jest uczulenie na alergeny karaluchów zawarte w odchodach, wydzielinach i fragmentach ich ciał.
W przypadku uczulenia na alergeny zwierzęce jedynym logicznym rozwiązaniem jest usunięcie zwierząt z otoczenia osoby uczulonej. Jeżeli nie jest to możliwe, zwierzęta powinny przebywać w innych niż chory pomieszczeniach, a z mieszkania należy usunąć wszystkie rzeczy, w których łatwo gromadzą się alergeny. Innym ważnym środkiem zaradczym są częste kąpiele ulubieńca, które likwidują znaczną ilość alergenów. Alergicy nie mogą stykać się z przedmiotami używanymi przez zwierzęta. Sprzątanie w klatkach, pranie kocyków oraz karmienie, mycie i czesanie czworonogów trzeba pozostawić zdrowym domownikom. Pacjenci uczuleni na włosie końskie poza unikaniem kontaktu z końmi, powinni zwracać uwagę na możliwość występowania włosia końskiego w niektórych obiciach mebli i usztywnieniach klap marynarek, a także na niektóre szczepionki i surowice.



 

Zasady prewencji alergii na pyłek roślin wiatropylnych

Pyłki roślin pełnią funkcję męskich komórek rozrodczych. W strefie zainteresowania alergologii są prawie wyłącznie pyłki roślin wiatropylnych. Nadwrażliwość na pyłek roślin zapylanych przez owady jest rzadkie i dotyczy głównie pracowników szklarni, kwiaciarni i ogrodów. Pyłki roślin wiatropylnych mają średnicę 20-60 mm i mogą być przenoszone na duże odległości od rośliny macierzystej.
W klimacie umiarkowanym uczulenie na pyłek roślin ma charakter sezonowy- objawy chorobowe pojawiają się w okresie kwitnienia danego gatunku. W niektórych przypadkach objawy mogą pojawić się poza sezonem, np. po kontakcie z pyłkiem roślin zdeponowanym w kurzu domowym lub po spożyciu miodu zawierającego pyłek.
Czas kwitnienia poszczególnych roślin jest zmienny w zależności od warunków klimatycznych i geograficznych. Najwcześniej kwitną rośliny na południowym zachodzie, a najpóźniej w części północno-wschodniej kraju, później w górach niż na nizinach.
Wśród alergenów roślinnych istotne znaczenie odgrywają trawy. Poszczególne gatunki kwitną krótko ale nie równocześnie. Trawy różniące się wyglądem, np. wiechliny, tymotki czy kłosówki mają prawie identyczne ziarna pyłku, zarówno pod względem morfologicznym, jak i antygenowym.
Chwasty, np. szczaw, pokrzywa, babka lancetowata mają mniejsze znaczenie kliniczne ze względu na mniejszą ilość tych roślin. Natomiast bylica -Artemisia vulgaris, zajmuje drugą lokatę jako roślina wywołująca pyłkowicę w Polsce.
Kolejną grupą roślin wywołującą objawy alergii są drzewa. Charakteryzują się krótkim okresem kwitnienia, produkcją mniejszych ilości pyłków o wymiarach ponad 30pm i gorszą ich penetracją. W Polsce najwięcej uczuleń powoduje pyłek brzozy, leszczyny i olchy.
Rośliny mogą alergizować całymi rodzinami (uczuleni na pyłki brzozy mogą reagować też na olchę i leszczyn) lub powodować reakcje krzyżowe z innymi alergenami (seler-bylica, brzoza - jabłko). Warunki pogodowe mają duży wpływ na stężenie pyłków w powietrzu. Najwyższe stężenia notowane są w ciepłe i wietrzne dni, szczególnie przed burzą. Wprawdzie opady deszczu oczyszczają powietrze z pyłku roślin, ale deszczowa pogoda nie jest zbyt korzystna dla alergików. Rzeczywista koncentracja pyłków w powietrzu jest na pewno mniejsza, ale napęczniała otoczka ziarna pyłków łatwiej pęka, uwalniając na zewnątrz drobne cząsteczki o silnych właściwościach alergizujących.
Znajomość pory roku, w której pylą się gatunki roślin o właściwościach alergizujących ma istotne znaczenie dla postępowania profilaktycznego. W polskim kalendarzu pylenia wyróżnia się 3 okresy

 

1)    wiosenny - od połowy lutego do końca maja: to czas pylenia się głównie krzewów i drzew

2)    wczesnoletni - od połowy maja do końca lipca. Jest to czas najintensywniejszego pylenia traw, w tym również zbóż

3)    jesienny - od początku sierpnia do końca września, to okres dominacji chwastów.

Anomalie pogodowe często powodują przesunięcia w kalendarzu pylenia roślin. Dlatego osoby uczulone powinny regularnie zapoznawać się z komunikatami dotyczącymi stężenia pyłków roślin w powietrzu (graniczne stężenie - 50 /m3).
Unikanie alergizacji pyłkami jest bardzo trudne, ale nie niemożliwe. W czasie pylenia alergizujących roślin należy:

 

1)   pozostać w domu w czasie słonecznej i wietrznej pogody

2)   unikać otwierania okien i uruchamiania wentylatora

3)   trzymać się z dala od pól, łąk, parków i lasów

4)   podczas podróży pociągiem lub samochodem unikać otwartych okien

5)   w razie konieczności wyjścia z domu należy założyć ciemne okulary, po ekspozycji spłukać wodą całe ciało łącznie z włosami, zmienić odzież i ewentualnie przepłukać spojówki, śluzówki nosa i gardło solą fizjologiczną

6)   planując urlop należy uwzględniać kalendarz pyleń i w tym okresie wyjeżdżać w rejony o innej porze kwitnienia

7)   domownicy osób z alergią na pyłki powinni również zachowywać szczególną ostrożność, aby uniknąć wnoszenia pyłków do mieszkania

Alergia, uczulenie

Nadmierna, niewspółmierna do bodźca, nieprawidłowa reakcja organizmu na specyficzny związek (alergen), na który dany organizm się uczulił. Przyczyny powstawania alergii nie są do końca wyjaśnione, biorą w nim udział czynniki dziedziczne i środowiskowe (np. sposób karmienia we wczesnym dzieciństwie, narażenie na związki toksyczne). Uczulenie polega na nieprawidłowej odpowiedzi układu odpornościowego (immunologicznego), z zaangażowaniem elementów komórkowych i swoistych przeciwciał (najczęściej klasy E). Pierwszy kontakt z alergenem zwykle nie powoduje odpowiedzi alergicznej, np. ataku astmy; następuje ona dopiero po ponownym kontakcie z czynnikiem uczulającym. W zależności od mechanizmu reakcji między alergenem a wytworzonymi przeciwciałami lub uczulonymi limfocytami wyróżnia się cztery typy reakcji alergicznych, z których trzy następują natychmiastowo, natomiast czwarty, tzw. nadwrażliwość typu późnego, rozwija się po kilkudziesięciu godzinach. Termin alergia wprowadzony został 1906 przez C.J. von Pirqueta, ( żył w latach 1874-1929, austriacki pediatra, profesor uniwersytetów we Wrocławiu i w Wiedniu. Prowadził badania nad alergiami (nazwę "alergia" zaproponował w 1903) i diagnozowaniem gruźlicy. W 1907 zastosował skórny odczyn tuberkulinowy tzw. odczyn Pirqueta ).

 Alergen

Jest to substancja, rozpoznawana przez organizm jako obca, która wywołuje nieprawidłową reakcję odpornościową (alergiczną). W zależności od drogi, jaką alergen wnika do organizmu, wyróżnia się:

1)   Alergeny wziewne - (np. pyłki traw), wdychane wraz z powietrzem, mogące wywołać u osoby uczulonej atak astmy lub katar alergiczny, alergeny kontaktowe (np. składniki proszków do prania), działające w wyniku kontaktu ze skórą.

2)   Alergeny pokarmowe - (związki obecne w pokarmach, np. w żółtku jaja kurzego), mogące wywoływać wysypki skórne, biegunkę, a także objawy ze strony dróg oddechowych, z reguły jednak mniej nasilone niż spowodowane przez alergeny wziewne.

3)   Alergeny wstrzyknięte bezpośrednio do tkanek - (np. jad owadów wstrzyknięty pod skórę), które mogą powodować szereg objawów: od obrzęku w miejscu wstrzyknięcia po ciężką reakcję całego organizmu (wstrząs anafilaktyczny). Alergenem może być prawie każda substancja, także leki.

4)   Alergeny wewnątrzpochodne - powstałe wewnątrzustrojowo z własnych białek, które uległy zmianom strukturalnym, nadającym im charakter związków obcych organizmowi. Zdarza się to niekiedy w czasie zapaleń i w przebiegu procesów prowadzących do martwicy tkanek. Właściwości alergizujących mogą nabyć również pośrednie produkty wewnątrzustrojowej przemiany materii. Wszystkie rodzaje alergenów wewnątrzpochodnych mogą odgrywać rolę czynników wyzwalających w zjawiskach tzw. autoagresji narządowej, będącej jednym z rodzajów uczulenia (alergii) wewnątrzpochodnego.

5)   Alergeny pyłkowe - fragmenty pyłków różnych roślin, coraz lepiej określone chemicznie i strukturalnie, mające własności alergenu (antygenu wywołującego reakcję alergiczną).Wyciągi z pyłków roślin (traw, drzew, chwastów) wywołujących odczyny alergiczne, produkowane do celów diagnostycznych i leczniczych, służące do wykonywania testów skórnych oraz do swoistej immunoterapii, zw. popularnie "odczulaniem". Alergenów pyłkowych używa się głównie do osłabienia lub usunięcia objawów pyłkowicy, czyli tzw. kataru siennego, rzadkiej atopowej astmy oskrzelowej.

Choroby Alergiczne 

Są to choroby powstałe w wyniku kontaktowania się uczulonego organizmu z alergenami, np.: alergiczne zapalenie skóry, astma oskrzelowa, katar sienny, pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny.

1)   Wyprysk, egzema, eczema - najczęstsza alergiczna choroba skóry. W jej patogenezie odgrywa dużą rolę tzw. alergia późna (komórkowa). Występuje w postaci ostrej, podostrej lub przewlekłej. Powstają zmiany skórne: zaczerwienienie i obrzęk skóry, grudki wysiękowe, pęcherzyki, sączące nadżerki, które łączą się z silnym świądem. Wyprysk jest wynikiem czynników zewnętrznych bądź wewnętrznych.

2)   Świerzbiączka, zapalenie atopowe skóry - zbiorcze określenie alergicznych zmian skórnych typu alergii natychmiastowej, o cechach klinicznych wyprysku grudkowo-wysiękowego z nasiloną lichenizacją i intensywnym świądem. Najczęstsze umiejscowienie zmian: twarz, kark, zgięcia łokciowe i podkolanowe. Czasem zmianom skórnym towarzyszy powiększenie węzłów limfatycznych. Zmiany te występują u ok. 10% populacji okazującej cechy tzw. atopii (rodzinnego obciążenia chorobami alergicznymi). Leczenie środkami natłuszczającymi i przeciwświądowymi, w stanach ostrych - kortykosterydami (hormony kory nadnerczy).

3)   Idiosynkrazja, atopia, spontaniczna - (wrodzona, powstała w czasie życia płodowego), nadwrażliwość na liczne substancje białkowe (alergia, alergeny), tj.: pyłki roślinne (alergeny roślinne, alergen pyłkowy), niektóre pokarmy (alergeny pokarmowe), bakterie i pleśnie, a także hapteny (leki, kosmetyki). Przy zetknięciu z substancjami uczulającymi występuje katar sienny, napad astmy, pokrzywka lub zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

4)   Katar sienny -  ostry alergiczny nieżyt nosa występujący na wiosnę lub w lecie pod wpływem wdychania określonych pyłków kwiatowych (alergeny pyłkowe) lub grzybków (alergeny). Objawy: napadowe silne swędzenie w nosie, na podniebieniu, w gardle, wodnisty wyciek z nosa, kichanie, swędzenie występuje również w spojówkach oczu, w połączeniu ze światłowstrętem. Częste są bóle głowy, rozdrażnienie, utrata łaknienia.

5)   Pokrzywka -  choroba alergiczna skóry (alergia), cechująca się wysiewem (o różnym nasileniu) bąbli pokrzywkowych, którym towarzyszy silny świąd. Główną rolę odgrywa tu histamina.

6)   Astma, astma oskrzelowa -  dychawica oskrzelowa, choroba polegająca na pojawianiu się napadów duszności, będących wynikiem skurczu oskrzeli, jako reakcji na swoisty alergen, infekcję, wysiłek fizyczny czy emocję. U podłoża astmy leży przewlekły stan zapalny, w którym znaczną rolę odgrywają m.in. granulocyty kwasochłonne - eozynofile. Duszność ustępuje lub znacznie się zmniejsza po podaniu leków rozszerzających oskrzela (np. salbutamol, Atrovent). W przypadku częstych, nawracających ataków astmy niezbędne jest dodatkowe, długotrwałe leczenie przeciwzapalne (steroidy, np. budesonid, kromoglikany). Rozróżnia się: astmę atopową (zewnątrzpochodną), gdy do ataków dochodzi w wyniku kontaktu z alergenem, astmę wewnątrzpochodną (nieatopową), w której nie udaje się ustalić czynnika wyzwalającego, postaci mieszane, astmę aspirynową. Astma jest choroba przewlekłą, pojawiającą się coraz częściej. W zapobieganiu jej istotną rolę odgrywa prawdopodobnie odpowiednia dieta, gł. w okresie wczesnodziecięcym (karmienie piersią, późne wprowadzanie pokarmów alergizujących, np. cytrusów), ponadto ruch na świeżym powietrzu, brak zanieczyszczenia środowiska, przebywanie w pomieszczeniach wolnych od dymu tytoniowego.

Polskie organizacje zajmujące się problemem alergii

1)   Fundacja Pomocy Dzieciom z Alergią i Astmą przy Centrum Pneumologii Dziecięcej w Karpaczu

2)   Polskie Towarzystwo Zwalczania Chorób Alergicznych Oddział w Łodzi

3)   Polskie Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom z Chorobami Układu Oddechowego i Atopią przy Poradni Pulmonologicznej

4)   Koło Pomocy Dzieciom z Alergią TPD

5)   Gdańskie Towarzystwo Pomocy Dzieciom Chorym na Astmę i Alergię

6)   Stowarzyszenie Pomocy Chorym na Astmę i Choroby Alergiczne przy Katedrze Immunologii Klinicznej w Łodzi

7)   Polskie Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Chorym na Astmę i Alergię w Rabce

8)   Klub Chorych na Astmę Oskrzelową przy Klinice Chorób Płuc i Gruźlicy AM w Lublinie

9)   Polskie Towarzystwo Zwalczania Chorób Alergicznych w Rybniku

Najbardziej znane ośrodki zajmujące się problemem alergii

1)   Klinik und Poliklinik für Dermatologie und Allergologie – Monachium

2)   National Jewish Hospital – Denver (USA)

3)   University of Virginia, Dept of Allergy & Clinical Immunology - Mills (USA)

4)   National Institute of Allergy and Infectious Diseases

5)   UCB Institute of Allergy (USA)